Kalaja, mbase një strukturë mbrojtëse ilire nga Epoka e Hekurit (600–200 p.e.s.), i paraprin këtyre ngjarjeve, duke e ankoruar Stubllën në një vazhdimësi historike që nga Dardania e lashtë deri në epokën moderne.

Stublla ruan gjurmë të qarta të periudhës ilire: kështjellën e lashtë me mure guri mbi 1 metër trashësi, të ndërtuar me teknikë gurësh të thatë; figurat e bronzit, të cilat datojnë që nga vitet 600–200 p.e.s. dhe paraqesin luftëtarë, kalorës e figura rituale që lidhen me artin ilir të Epokës së Hekurit; si dhe varre të vjetra të shpërndara rreth zonës. Në majën e Stubllavaçës gjendej edhe një vend i lashtë komunitar ose ritual, i njohur si Rrafshi i Peharëve, me “sofra guri” të gdhendura me motive enësh, që sipas banorëve të vjetër shërbenin për mbledhje dhe rite pagane ilire.

Nga kjo periudhë në Stubëll janë gjetur gurë të mëdhenj të gdhendur me kryq, një tipar i zakonshëm i vendeve të krishtera të hershme që vepronin në fshehtësi për shkak të kufizimeve fetare të Perandorisë Romake para epokës së Konstantinit të Madh. Gurë të tillë zakonisht vendoseshin pranë vendeve të lutjes, varreve të hershme apo vendstrehimeve të bashkësive të para të krishtera, duke sugjeruar vazhdimësinë kulturore nga periudha ilire drejt besimit të ri.

E dokumentuar në regjistrat tatimorë osmanë që nga viti 1455, Stublla ka qenë qendër e trashëgimisë katolike shqiptare në rajonin e Karadakut.

Viti 1584 shënon fillimin e arsimit në gjuhën shqipe në Stubëll. Kjo shkollë, e organizuar në nivel kolegji dhe e hapur fillimisht nga Selia e Shenjtë përmes vizituesve të saj apostolikë, konsiderohet zyrtarisht si institucioni i parë arsimor shqip në mbarë trojet shqiptare. Ajo, me ndërprerje të herëpashershme për shkak të rrethanave historike në të cilat u gjend populli shqiptar, vazhdoi të funksionojë deri në vitin 1896.

Nga viti 1896 e deri më 1939, falë iniciativës së Dom Mikel Tarabulluzit dhe përkrahjes së fuqishme e të qëndrueshme të Perandorisë Austro-Hungareze, mësimi vijoi të zhvillohej në objektin që sot njihet si Muzeu i Shkollës së Parë Shqipe në Kosovë, ku ruhen një numër i konsiderueshëm dokumentesh arkivore, librash të vjetër dhe artefaktesh të tjera që lidhen me veprimtarinë e saj arsimore.

Në vitin 1837 dhe sërish në vitin 1845, banorët e Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve u paraqitën para autoriteteve osmane duke dëshmuar se janë shqiptarë dhe të krishterë. Për këtë arsye, ata u arrestuan, u torturuan dhe u deportuan dhunshëm drejt Azisë. Në vitin 1846, i gjithë populli i këtyre fshatrave u burgos dhe u nis në deportim. Si pasojë e dhunës osmane, vdiqën Augustin Stublla dhe 13 martirë të tjerë, të varrosur në Selanik. Të mbijetuarit u mbajtën në kushte çnjerëzore deri në lirimin e tyre, në fund të vitit 1848, falë ndërhyrjes së fuqive të mëdha evropiane.

Në fillim të shekullit XX, në kryengritjet e 1910–1912 kundër Perandorisë Osmane, banorë nga Stublla dhe disa fshatra të Karadakut u bashkuan me forcat e udhëhequra nga Idriz Seferi — prijës i njohur i zonës.

Dom Zef Ramaj (Stubëll, 13 janar 1882 – Shkup, 24 dhjetor 1914) studimet e larta për filozofi–teologji i përfundoi në Universitetin e Innsbruckut, Austri.

Ishte famullitar në Kishën e Zemrës së Krishtit në Shkup. Paralelisht ushtroi në Shkup edhe detyrën e mësuesit, duke u bërë një prej figurave të vlerësuara që kontribuuan në përhapjen e arsimit shqip në Shkup. I përkushtuar ndaj misionit të tij, ai kujdesej jo vetëm për jetën shpirtërore të besimtarëve, por edhe për formimin e brezave të rinj në gjuhë, dije dhe vetëdije kombëtare.

Dom Zefi është edhe pagëzues i Nënë Terezës, lindur Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, më 1910. Ky akt i thjeshtë sakramental e lidhi përgjithmonë historinë e Stubllës me rrugëtimin universal të Nënë Terezës – duke e vendosur Dom Zefin brenda një kapitulli të rëndësishëm të historisë shpirtërore dhe kombëtare.

Historia e Stubllës është e lidhur ngushtë me kontributin e saj të gjithanshëm për kombin shqiptar – nga arsimi dhe feja, deri te lufta dhe sakrifica për liri. Për shekuj me radhë, Stublla ka dhënë bij e bija që kanë shërbyer me përkushtim, dijeni dhe guxim për të mirën e atdheut. Në këtë rrugëtim, një kapitull i veçantë i historisë mbetet angazhimi i burrave të Stubllës në radhët e Ballit Kombëtar (1943–1951). Në një kohë të trazuar për fatin e kombit, ata u bashkuan në rezistencë kundër komunizmit dhe në përpjekjet për bashkim kombëtar, duke mbrojtur idealet e lirisë, dinjitetit dhe të drejtës për vetëvendosje. Ky kontribut ushtarak është pjesë e një trashëgimie më të gjerë që përfshin arsimimin, besimin, kulturën dhe sakrificën, duke e bërë Stubllën një shembull të rrallë të qëndresës dhe përkushtimit shqiptar ndër shekuj.

Më 1970, pas një pune vullnetare të banorëve të fshatit, përfundoi së ndërtuari Kisha e Shën Jozefit, e karakterizuar nga arkitektura e vecantë - që i përngjan Arkës së Noas - dhe materialit ndërtimor: gurëve të fshatit, të punuara me mjeshtëri nga banorët.

'Zëri i Karadakut' është ansambli i parë i Stubllës, i themeluar më 1973 nga Engjëll Koliqi - personalitet i shquar nga Stublla. Që nga themelimi, Ansambli ka funksionuar si shoqëri e mirëfilltë kulturore-artistike, me seksione të shumta, përfshirë grupin dramatik, atë të recituesve, grupin humoristik etj.

Nën presionin e madh të okupuesit jugosllav dhe nën rrethim të forcave të shumta policore, më 1990 në Stubëll u mbajt edicioni i parë i Takimeve të Dom Mikelit, në një kohë kritike ku veprimtaria kulturore artistike dhe shkencore ishte e ndaluar në Kosovë, si pasojë e diskriminimit ndaj shqiptarëve. Personalitete të shquara, si Mark Krasniqi, Idriz Ajeti, Mehmet Gjevori, Engjëll Sedaj, ishin në mesin e qindra pjesëmarrësve.

Edhe pse Shqipëria në atë kohë jetonte nën sundimin e egër komunist - regjim që kishte kryer masakra ndaj klerit katolik dhe ishte i izoluar nga bota - bija e saj, Shën Nënë Tereza, arriti të vizitojë vendin e origjinës. Në këtë mision të vështirë dhe të rrezikshëm, ajo u shoqërua nga prifti, studiuesi dhe historiani stubllas Dr. Dom Gjergj Gjergji-Gashi, i cili kishte një lidhje të ngushtë shpirtërore dhe njerëzore me të. Kjo vizitë, e para e Nënës Terezë në tokën shqiptare, mbetet dëshmi e fortë e lidhjes së saj me popullin shqiptar dhe me rrënjët e veta.

Dr. Dom Gjergj Gjergji-Gashi (Stubëll, 1 maj 1948 – 23 shtator 2016) ishte ndër studiuesit dhe hulumtuesit më të dalluar shqiptarë, i cili gjurmoi arkiva ndërkombëtare, veçanërisht ato të Vatikanit - punë që e shquajti si studiues të papërkulur dhe të pazëvendësueshëm. Ai magjistroi dhe më pas doktoroi në Universitetin Papnor “Urbaniana”, ku në vitin 1987 mbrojti doktoratën me temën “Martirët shqiptarë të Karadakut gjatë viteve 1846-1848”.

Gjatë shërbimit meshtarak, Dr. Gjergji u dallua në Pejë, Gllaviçicë, Elbasan, Shkup dhe në Itali, duke u njohur si meshtar përkushtuar, studiues i thellë dhe mbledhës i dokumenteve historike të çmuara. Ai botoi një sërë veprash madhore, ndër to: “Martirët shqiptarë gjatë viteve 1846-1848”, seria “Dardania-Kosova, altari i Arbërisë” (në tri vëllime) dhe “Vatikani dhe Arbëria 1700-1922”, ndërkohë që përgatiti edhe dorëshkrimin voluminoz “Acta Albaniae Vaticana”.

Ai la në trashëgimi edhe një numër veprash të pabotuara (ruhen pjesërisht në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë), si dhe një koleksion të gjerë dokumentesh arkivore të identifikuara dhe të transkriptuara prej tij nga arkiva të ndryshme ndërkombëtare.

Dr. Gjergji ishte misionar dhe shoqërues i Nënë Terezës gjatë vizitave të saj në Shqipëri dhe në Kosovë. Vizita e parë e Nënës Terezë në Atdhe u bë pikërisht nën shoqërimin e tij, sikurse edhe vizitat e mëhershme në famulli të ndryshme të Ipeshkvisë Shkup–Prizren.

Falë përkushtimit të tij, sot ekziston Muzeu i Shkollës së Parë Shqipe në Kosovë, me të gjitha artefaktet dhe dokumentet që ndodhen brenda tij - si dhe, si jehonë e kësaj vepre kulturore, u themelua edhe anifestimi tradicional “Takimet e Dom Mikelit”.Ndonëse nën sundimin e egër komunist, i cili kishte kryer masakra ndaj klerit katolik dhe ishte izoluar nga bota e jashtme, Shqipëria u vizitua nga bija e saj, Nënë Tereza - e shoqëruar nga prifti stubllas Dom Gjergj Gjergji, që ishte i afërt me të. Kjo vizitë, nën kushte të vështira dhe të rrezikshme, shërben si dëshmi e lidhjes së Nënë Terezës me Shqipërinë dhe popullin shqiptar.

Në vitin 2002, Dr. Gjergj Gjergji ndërtoi në Dugajevë të Klinës kishën e parë në botë kushtuar Nënë Terezës.

Më 18 maj 2005, Ipeshkvi Mark Sopi dhe stubllasi Dom Lush Gjergji mbajtën fjalime para anëtarëve të Kongresit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ku ndër të tjera kërkuan fuqishëm pavarësinë e Kosovës.

Në këtë ngjarje të jashtëzakonshme, në një kohë kur çështja e statusit të Kosovës ende nuk kishte marrë zgjidhje, dëshmitë e tyre për bashkëjetesën fetare dhe garancitë se një Kosovë e pavarur do të siguronte mundësi të barabarta për të gjithë qytetarët pa dallim, luajtën një rol të rëndësishëm në formësimin e opinionit të politikëbërësve amerikanë, veçanërisht pas trazirave të vitit 2004. Ky moment përbën një kontribut të çmuar në vazhdimësinë e angazhimit të klerit katolik për një Kosovë të lirë dhe të pavarur.

Dom Lush Gjergji, një orator dhe predikatar me elokuencë të veçantë, është ndër klerikët më të vlerësuar në botën shqiptare. I doktoruar në psikologji në Romë, ai njihet si një ndër figurat kyçe të aksionit të Pajtimit të gjaqeve në Kosovë dhe njëri ndër biografët më të shquar të Nënë Terezës.

Është autor i mbi 100 veprave me karakter filozofik-psikologjik, teologjik, letrar dhe publicistik, ndërsa shumë prej tyre janë përkthyer në gjuhë të ndryshme botërore.

Në vitin 2026, u ndërmor një hap i rëndësishëm drejt ruajtjes dhe prezantimit modern të trashëgimisë së Stubllës përmes digjitalizimit. Kjo iniciativë synon që historia, kultura dhe jeta komunitare e Stubllës të jenë të qasshme për të gjithë, kudo që ndodhen.

Në kuadër të këtij procesi u zhvilluan dhe u bashkërenduan: - Faqja zyrtare e Stubllës, si burim qendror informimi, - Stublla App, për ndjekjen e lajmeve, projekteve dhe aktiviteteve nga kudo, - Faqja zyrtare e Muzeut të Shkollës së Parë Shqipe në Kosovë, si hapësirë digjitale për ruajtjen dhe shpërndarjen e trashëgimisë arsimore.

Ky projekt u planifikua dhe u realizua nga Agron Demaj dhe Adrian Kengji, si një përpjekje vullnetare dhe profesionale për t’i dhënë Stubllës një prani dinjitoze në botën digjitale të sotme.

Në një kohë kur informacioni dhe identiteti rrezikojnë të humbasin, digjitalizimi mbetet një mjet thelbësor për ruajtjen e kujtesës kolektive dhe lidhjen mes vendlindjes dhe diasporës.